Kỳ tích 17 năm và ý nghĩa của cột mốc mới
Ngày 1/7/2026, Ngân hàng Thế giới (World Bank) chính thức đưa Việt Nam từ nhóm thu nhập trung bình thấp lên nhóm thu nhập trung bình cao sau khi tổng thu nhập quốc dân (GNI) bình quân đầu người đạt 4.970 USD trong năm 2025, vượt ngưỡng 4.636 USD theo tiêu chuẩn phân loại mới.
Chuyên gia kinh tế Trần Hoàng Ngân, đại biểu Quốc hội, Chủ tịch Hội đồng tư vấn đột phá phát triển Trường ĐH Sài Gòn cho rằng, đây là một cột mốc đáng nhớ. Trong vòng 17 năm kể từ khi bước vào nhóm nước thu nhập trung bình năm 2009, Việt Nam đã vượt qua ngưỡng trung bình thấp để tiến lên một nấc thang phát triển mới. Nếu nhìn lại lịch sử kinh tế, đây là hành trình không hề đơn giản.
Từ một nền kinh tế có thu nhập bình quân đầu người chỉ vài trăm USD vào đầu những năm 1990, Việt Nam đã duy trì tốc độ tăng trưởng thuộc nhóm cao nhất thế giới trong nhiều năm liên tiếp.
Động lực đến từ quá trình Đổi mới, hội nhập quốc tế, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), sự bùng nổ của xuất khẩu và quá trình đô thị hóa nhanh chóng. Hai năm gần đây, xuất khẩu tăng hơn 15%, trong khi GDP tăng khoảng 7% năm 2024 và 8% năm 2025, góp phần đẩy thu nhập bình quân đầu người lên gần 5.000 USD.
Tuy nhiên, điều quan trọng nhất của việc được nâng hạng không nằm ở con số 4.970 USD hay ở việc Việt Nam được xếp vào nhóm nào. Theo PGS. Trương Quang Thông – Trường Kinh doanh – Đại học Kinh tế TP.HCM, bản chất của sự kiện này là nền kinh tế đã bước sang một giai đoạn phát triển mới, nơi các tiêu chuẩn đánh giá không còn là tăng trưởng nhanh hay thu hút nhiều vốn đầu tư, mà là chất lượng tăng trưởng, năng suất lao động và năng lực sáng tạo.
Nói cách khác, Việt Nam đã đi được chặng đường tương đối dài của quá trình công nghiệp hóa dựa trên lao động giá rẻ. Nhưng để tiếp tục đi lên, mô hình cũ sẽ không còn đủ sức tạo ra những bước nhảy mới.
Đây cũng là lý do nhiều chuyên gia cho rằng việc World Bank nâng hạng là một lời nhắc nhở hơn là một tấm huy chương. Nó cho thấy những thành tựu đã đạt được, nhưng đồng thời đặt ra câu hỏi lớn hơn: liệu Việt Nam có thể thoát khỏi “bẫy thu nhập trung bình” để trở thành quốc gia thu nhập cao hay không?
Từ thu nhập trung bình cao đến thu nhập cao: Chặng đường khó hơn nhiều lần
Theo tiêu chuẩn hiện nay của World Bank, một quốc gia được xếp vào nhóm thu nhập cao khi GNI bình quân đầu người vượt khoảng 13.935 USD. Điều đó có nghĩa là thu nhập bình quân của Việt Nam vẫn cần tăng gần gấp ba lần so với mức hiện tại để đạt được cột mốc này.
Tờ The Nation nhận định, nếu giữ được tốc độ tăng trưởng thu nhập bình quân đầu người khoảng 6-7% mỗi năm, Việt Nam có thể tiếp cận ngưỡng thu nhập cao vào khoảng năm 2045 – đúng với mục tiêu đã được đặt ra trong chiến lược phát triển quốc gia. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ giai đoạn tiếp theo sẽ khó khăn hơn rất nhiều so với giai đoạn vừa qua.
Trong suốt nhiều năm, lợi thế cạnh tranh của Việt Nam dựa trên ba yếu tố: lao động dồi dào, chi phí thấp và khả năng thu hút FDI. Mô hình này đã tạo ra tăng trưởng mạnh mẽ nhưng cũng bộc lộ những giới hạn ngày càng rõ rệt.
Thứ nhất, lợi thế lao động giá rẻ đang suy giảm. Khi mức sống tăng lên, tiền lương tất yếu tăng theo. Điều này là tín hiệu tích cực cho người lao động, nhưng đồng thời khiến Việt Nam khó duy trì sức hấp dẫn như một trung tâm sản xuất chi phí thấp. Những ngành thâm dụng lao động có thể dịch chuyển sang các quốc gia có chi phí thấp hơn ở Nam Á hoặc châu Phi. Những tranh luận về nguy cơ mất lợi thế lao động giá rẻ xuất hiện ngày càng nhiều trong cộng đồng kinh tế và doanh nghiệp.
Thứ hai, khu vực FDI vẫn đóng vai trò quá lớn trong cơ cấu xuất khẩu và sản xuất công nghiệp. Thành công của Việt Nam thời gian qua gắn chặt với các tập đoàn đa quốc gia, nhưng điều này cũng đặt ra yêu cầu phải nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và năng lực doanh nghiệp trong nước. Nếu không tạo ra được các doanh nghiệp dẫn dắt có khả năng cạnh tranh toàn cầu, nền kinh tế sẽ gặp khó trong việc gia tăng giá trị gia tăng.
Thứ ba, năng suất lao động vẫn là bài toán lớn. Nhiều quốc gia từng đạt ngưỡng thu nhập trung bình nhưng sau đó tăng trưởng chậm lại trong nhiều thập kỷ vì không thể chuyển đổi sang mô hình kinh tế dựa trên công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực. Đây chính là “bẫy thu nhập trung bình” mà Việt Nam luôn muốn tránh.
Một thách thức khác là sự chênh lệch giữa thu nhập bình quân và cảm nhận thực tế của người dân. Việc GNI bình quân đầu người đạt gần 5.000 USD không đồng nghĩa với việc phần lớn người dân đã có mức sống tương ứng.
Thu nhập bình quân chỉ phản ánh quy mô kinh tế chia cho dân số, trong khi phân bổ thu nhập, chi phí sinh hoạt, giá nhà ở, chất lượng dịch vụ công và mức độ an sinh xã hội mới là những yếu tố quyết định cảm nhận về sự giàu có. Đây cũng là lý do vì sao mỗi khi GDP hoặc GNI tăng mạnh, vẫn xuất hiện những câu hỏi quen thuộc như “kinh tế tăng trưởng nhưng vì sao người dân chưa thấy mình giàu hơn?”.
Bởi vậy, theo các chuyên gia, thước đo thành công của Việt Nam trong giai đoạn tới không chỉ là vượt ngưỡng thu nhập cao. Quan trọng hơn là chất lượng sống của người dân có được cải thiện tương xứng hay không.
Một quốc gia thu nhập cao không chỉ có mức thu nhập lớn hơn. Đó còn là nơi người dân được tiếp cận hệ thống giáo dục chất lượng, y tế hiện đại, môi trường sống tốt hơn, hạ tầng đồng bộ hơn và cơ hội phát triển công bằng hơn. Nếu chỉ tập trung vào tăng trưởng kinh tế mà bỏ qua những yếu tố này, việc nâng hạng thu nhập sẽ mang nhiều ý nghĩa biểu tượng hơn là thực chất.
World Bank đã ghi nhận bước tiến quan trọng của Việt Nam. Nhưng từ góc nhìn phát triển, đây chỉ là điểm kết thúc của một chặng đường và đồng thời là điểm khởi đầu của một hành trình khó khăn hơn nhiều. Từ mức thu nhập gần 5.000 USD lên trên 14.000 USD không đơn thuần là câu chuyện tăng trưởng kinh tế, mà là câu chuyện chuyển đổi mô hình phát triển.
Câu hỏi lớn nhất lúc này không còn là “Việt Nam đã trở thành nước thu nhập trung bình cao hay chưa”, bởi câu trả lời đã rõ. Điều đáng quan tâm hơn là liệu Việt Nam có thể xây dựng được một nền kinh tế dựa trên năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo để bước vào nhóm thu nhập cao trong hai thập niên tới hay không. Đó mới là phép thử thực sự của cột mốc vừa đạt được.
Thiên Ân